Patronite.jpg Drogi użytkowniku! Encyklopedia Zarządzania potrzebuje Twojej pomocy.
Wesprzyj nasz rozwój - zostań mecenasem Encyklopedii.
Sam zdecyduj ile warta jest dla Ciebie wiedza, z której korzystasz.
Wejdź na Patronite.pl i wybierz kwotę wsparcia (już od 5 zł).

Monopol

Z Encyklopedia Zarządzania
Skocz do: nawigacja, szukaj
Monopol
Pojęcie główne
Pojęcia związane
Metody i techniki

Monopol to struktura rynkowa polegająca na tym, że jedna firma dostarcza całą produkcję dóbr i usług w naszym kraju lub na danym obszarze (poczta, gazociągi miejskie). Może przybierać formę związków producentów (kartel, trust, koncern). Związki te dają przewagę ekonomiczną nad konkurentami, poprzez osiąganie wyższych zysków, dzięki korzystnemu kształtowaniu cen sprzedaży. Przesłanką istnienia monopolu może być posiadanie patentu, praw autorskich lub prawo wyłączności na sprzedaż danego produktu na danym rynku.

Firma w monopolu posiada znaczną siłę rynkową, jednak nowo wchodzący na rynek staja się zagrożeniem dla danej firmy. Monopole maja charakter przejściowy, ze względu na szybkie rozprzestrzenianie się innowacji technologicznych. Monopolista jest także narażony na konkurencje ze strony wyrobów substytucyjnych. Monopole państwowe lub rządowe dostarczają dobra i usługi dla społeczeństwa, nie chodzi w nich o maksymalizacje zysku tak jak w firmach prywatnych.

Produkt monopolu jest jedyny w swoim rodzaju (unikatowy), co oznacza, ze nie posiada bliskiego substytutu. Jednocześnie jest wielu nabywców z których żaden nie znaczy aż tyle by swoim zachowaniem mógł wpływać na kształtowanie ceny. Monopolista jest cenotworcą- kontroluje cenę.

Etymologicznie oznacza wyłączność osoby lub grupy osób w jakimś zakresie działalności. W ekonomii czysty monopol oznacza pojęcie rynku, na który inni uczestnicy nie mają w ogóle swobody wejścia na niego. Jeśli na rynku danego dobra znajduje się tylko jeden nabywca, to jest to monopol popytu, jeśli zaś sprzedawca (producent) to jest to monopol podaży. Jeśli po obu stronach rynku znajduje się tylko po jednym uczestniku, to monopol określamy jako dwustronny (bilateralny).


W warunkach monopolu producent (dostawca usługi) aktywnie wpływa na ceną i ilość oferowanego dobra (oferowanej usługi). W warunkach monopolu wielkość produkcji jest ustalona na poziomie optimum ekonomicznego, podaż nie zależy więc od ceny. Podaż ustalana jest w odniesieniu do wielkości istniejącego popytu. W przypadku czystego monopolu produkt firmy nie ma substytutów, co oznacza że elastyczność mieszana popytu równa jest zeru.

Założenia czystego (pełnego) monopolu

  • na rynku jest wielu kupujących i jeden sprzedający, monopol podaży (bądź jeden kupujący i - wielu sprzedających, monopol popytu)
  • produkty są jednorodne, lub zróżnicowane. Nie istnieją ich bliskie substytuty
  • istnieje doskonała informacja o rynku. Oznacza to, że monopolista podaży zna popyt na produkowane przez siebie dobro, zaś monopolista popytu zna podaż dobra na które jest zapotrzebowanie.
  • występują bariery wejścia do działalności opanowanej przez monopol,
  • cenodawczość - monopolista ustala cenę

Przyczyny powstawania monopolu

  • monopolista posiada patenty i prawa autorskie na produkt,
  • monopolista jest jedynym i wyłącznym właścicielem strategicznego zasobu, nie mającego bliskich substytutów,
  • założenia czystego (pełnego) monopolu,
  • monopolista ma wyłączność sprzedaży danego towaru na danym obszarze
  • monopolista posiada odpowiednio duży kapitał
  • bariery administracyjno-prawne - polityka protekcyjna państwa chroniąca krajowego producenta przed napływem na rynek produktów zagranicznych

Pięć źródeł monopolu

  • Wyłączna kontrola nad ważnymi nakładami

Należy zauważyć, iż sprawowanie wyłącznej kontroli nad ważnymi nakładami nie gwarantuje utrzymania na stałe monopolistycznej władzy. Postęp technologiczny pozwala na stałe rozwijanie sposobów wytwarzania istniejących produktów. Nakłady, które pozwalają firmom na bycie monopolistami w bardzo krótkim czasie mogą stać się przestarzałe oraz bezużyteczne.

  • Korzyści skali

Korzyści skali związane są z krzywą przeciętnych kosztów długookresowych. Kiedy krzywa przeciętnych kosztów długookresowych (zakładając stałe ceny nakładów) jest opadająca, sposobem który wygeneruje najmniej kosztów jest skoncentrowanie produkcji w rękach jednej firmy.

  • Patenty

Słowo patent oznacza nadanie wyłącznych praw do odnoszenia korzyści z wszelkich transakcji wiążących się z wynalazkiem, którego ten patent dotyczy (R.Frank 2007, str. 437). Należy zauważyć, iż monopole tworzone przez patenty mogą prowadzić do wzrostu cen danych produktów lub usług. Jest to związane z nakładami jakie dana firma musiała ponieść aby przeprowadzić odpowiednie badania produktów. Sprzedaż produktu po odpowiednio wysokiej cenie daje firmom ekonomiczne powody żeby nadal zajmować się rozwojem. Konkurencja spowodowałaby obniżenie cen produktów i usług do poziomu kosztów końcowych. Nie pozwoliłoby to firmom na dalsze badania oraz rozwój technologiczny.

  • Ekonomia zależności

Przykładem mogą być technologia VHS oraz konkurencyjny format magnetowidów - Beta. Początkowo VHS zyskało przewagę konkurencyjną spowodowaną możliwością dłuższego nagrywania. Mimo poprawy tego defektu oraz uznania specjalistów, VHS pod względem sprzedaży był nie do pokonania. Popularność VHS spowodowała rozwój wypożyczalni kaset czy punktów naprawy. Z powodu łatwego dostępu do tych miejsc klienci wciąż wybierali technologię VHS.

  • Licencje państwowe lub koncesje na autoryzowaną dystrybucję

Na wielu rynkach działalność mogą prowadzić jedynie firmy, które uzyskały państwowe licencje. Dla innych jest to zabronione prawem. Posiadacze licencji państwowych muszą czasami liczyć się z surowymi przepisami regulującymi. Określają one co dany podmiot może, a czego nie wolno mu robić.


Charakter monopolu

Monopol może mieć charakter:

  1. wymuszony - występuje wtedy, kiedy jeden z producentów towaru lub usługi osiąga taką pozycję na rynku, że pozostali producenci bankrutują
  2. państwowy - występuje wtedy, kiedy prawo danego państwa pozwala świadczyć usługi lub produkować określony asortyment towarów tylko jednemu podmiotowi (np. monopol spirytusowy, monopol loteryjny itp.),
  3. naturalny - wynika z natury dostarczanej usługi lub towaru, gdy ze względów technicznych konkurencja wielu podmiotów jest niemożliwa lub utrudniona (np. koleje żelazne, dostarczanie gazu, prądu elektrycznego, telekomunikacja itp.).

Bibliografia

  • Begg D., Dornbusch R., Fischer S., Vernasca G., Mikroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2014
  • Beksiak J., EKONOMIA, PWN, 2001
  • Czarny B., Podstawy ekonomi, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010
  • Czarny E., Mikroekonomia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2006
  • Cygan A., Dach Z., Kosiec K., Mikroekonomia, zachowania rynkowe, Kraków 1994, s. 108-115,
  • Dach Z., Mikroekonomia, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2002, s. 174-181,
  • Frank R., Mikroekonomia jakiej jeszcze nie było, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007, s.433-439
  • Garbacik E., Ekonomika obrotu towarowego i usług, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1980
  • Kotler P., Marketing, analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola, Warszawa 1994, s. 209-211
  • Lambin J., Strategiczne zarządzanie marketingowe, Wydawnictwo Naukowe PWN- Warszawa 2001, s. 294-305
  • Instytut Edukacji Ekonomicznej im. Ludwiga von Misesa (2010) Konkurencja rynkowa i monopol

Autor: Joanna Pasternak, Magdalena Bosak