Prawo zastawu

Z Encyklopedia Zarządzania

Prawo zastawu jest to ograniczone prawo rzeczowe, które może zostać ustanowione na rzeczach ruchomych lub prawach zbywalnych w celu zabezpieczenia wierzytelności. Jest to jedna z form zabezpieczeń rzeczowych. Strony w umowie zastawu do zastawnik i zastawca. Zastawnik jest wierzycielem, którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem, zaś zastawca to strona, która obciążyła swoją rzecz zastawem.

Charakterystyka zastawu

  • Zastaw może być ustanowiony jedynie na rzeczach ruchomych lub prawach zbywalnych (w przeciwieństwie do hipoteki, która ustanawiana jest na nieruchomościach). Dopuszczalne jest, by zastaw zabezpieczał wierzytelność istniejącą oraz przyszłą lub warunkową (art. 306 k.c.).
  • Do ustanowienia zastawu potrzebne są umowa między właścicielem a wierzycielem oraz - z zastrzeżeniem przewidzianych w ustawie wyjątków - wydanie rzeczy wierzycielowi albo osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły (art. 307 k.c.).
  • Charakterystyczną cechą zastawu jest akcesoryjność, ujmowana jako związanie tego prawa z wierzytelnością. Za przejawy akcesoryjności zastawu uznaje się przede wszystkim to, że zastaw nie może być przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza oraz, że przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem pociąga za sobą przeniesienie zastawu. Przeniesienie wierzytelności z wyłączeniem zastawu spowoduje jego wygaśnięcie (art. 323 k.c.).
  • Prawo zastawu umożliwia wierzycielowi skuteczniejszą ochronę jego interesów. Przede wszystkim wierzyciel może żądać zaspokojenia wierzytelności z rzeczy obciążonej prawem zastawu niezależnie od tego czyją jest ona własnością w danym momencie. Po drugie zaś wierzyciel, którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem może żądać jej zaspokojenia z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi dłużnika.
  • Zgodnie z art. 312 k.c. zaspokojenie zastawnika z rzeczy obciążonej następuje na podstawie przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że zastawnik musi dysponować tytułem egzekucyjnym (np. prawomocnym orzeczeniem sądu) zaopatrzonym w klauzulę wykonalności. Dogodniejsze dla uprawnionego jest poddanie się dłużnika egzekucji w umowie zastawniczej lub w odrębnym oświadczeniu (o ile są one dokonane w formie aktu notarialnego), gdy zostanie jednocześnie określony termin uprawniający wierzyciela do wystąpienia o nadanie aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności; w praktyce obrotu takie rozwiązanie pojawia się jednak rzadko.

Sposoby powstania prawa zastawu

Zastaw może powstać w drodze umowy (tzw. zastaw umowny) lub z mocy prawa (tzw. zastaw ustawowy). Zastaw umowny powstaje z chwilą zawarcia umowy pomiędzy dłużnikiem i wierzycielem oraz wydania wierzycielowi rzeczy obciążonej prawem zastawu. Zastaw co do zasady jest więc umową realną, jednakże w pewnych określonych przypadkach może również mieć charakter umowy konsensualnej. Zastaw ustawowy powstaje z mocy prawa na podstawie poszczególnych przepisów. Przysługuje on np. wynajmującemu na rzeczach najemcy, spedytorowi na przesyłce czy operatorowi pocztowemu na przesyłkach. Zastawnik jest zobowiązany do zachowania odpowiedniego stanu rzeczy, zaś po wygaśnięciu wierzytelności ma obowiązek zwrócić rzecz zastawu.

Zastaw rejestrowy i skarbowy

Sądowy zastaw rejestrowy, w odróżnieniu od rękodajnego, pozostawia przedmiot zastawu w posiadaniu zastawcy. Do ustanowienia zastawu rejestrowego potrzebne są umowa oraz wpis do rejestru zastawów. Krąg podmiotów uprawnionych do ustanowienia tego zabezpieczenia wyznacza art. 1 u.z.r.r.z., a przedmiot zastawu - art. 7 u.z.r.r.z. Umowa zastawnicza może zastrzegać pozaegzekucyjne sposoby zaspokojenia zastawnika w drodze przejęcia przez niego na własność przedmiotu zastawu rejestrowego (art. 22 u.z.r.r.z.) oraz zaspokojenia przez sprzedaż przedmiotu zastawu w drodze przetargu publicznego prowadzonego przez notariusza lub komornika (art. 24 u.z.r.r.z.). Zastaw skarbowy został unormowany w przepisach ordynacji podatkowej. Może być ustanawiany w celu zabezpieczenia wierzytelności podatkowych Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Powstaje z dniem wpisu do rejestru zastawów skarbowych.

Rodzaje zastawu

Zastaw rejestrowy

Zastaw rejestrowy jest jednym z rodzajów zastawu, który jest szczególnie popularny w praktyce gospodarczej. Charakteryzuje się on koniecznością zawarcia umowy zastawu oraz wpisu do rejestru zastawów.

W przypadku zastawu rejestrowego, przedmiotem zabezpieczenia jest zwykle ruchomość, na przykład samochód, maszyny, czy inne przedmioty wartościowe. Umowa zastawu rejestrowego musi być zawarta na piśmie i powinna zawierać m.in. dokładny opis przedmiotu zastawu, wysokość zabezpieczonej wierzytelności oraz warunki spłaty.

Kluczowym elementem zastawu rejestrowego jest wpis do rejestru zastawów. Wpis ten jest konieczny, aby zastaw mógł mieć skuteczność wobec osób trzecich. Rejestr zastawów jest publicznie dostępny i pozwala na sprawdzenie, czy dany przedmiot jest obciążony zastawem.

W przypadku likwidacji dłużnika lub sprzedaży przedmiotu zastawu, wierzyciel zastawowy ma pierwszeństwo w zaspokajaniu swojej wierzytelności. Oznacza to, że w przypadku braku wystarczających środków na pokrycie wszystkich wierzytelności, wierzyciel zastawowy zostanie zaspokojony w pierwszej kolejności.

Zastaw skarbowy

Zastaw skarbowy to forma zabezpieczenia wierzytelności podatkowych Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego. Celem ustanawiania zastawu skarbowego jest zapewnienie efektywnego odzyskiwania należności publicznych.

Zastaw skarbowy może być ustanowiony na różnego rodzaju aktywach, takich jak nieruchomości, prawa majątkowe, a nawet prawa autorskie. Ustanowienie zastawu skarbowego wymaga złożenia odpowiedniego wniosku i spełnienia określonych warunków formalnych.

W przypadku zastawu skarbowego, Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego ma pierwszeństwo w zaspokajaniu swojej wierzytelności. Oznacza to, że w przypadku likwidacji dłużnika lub sprzedaży przedmiotu zastawu, wierzytelność publiczna zostanie zaspokojona w pierwszej kolejności.

Inne rodzaje zastawu

Oprócz zastawu rejestrowego i zastawu skarbowego, istnieją również inne rodzaje zastawu, które są stosowane w praktyce. Jednym z nich jest zastaw na przyszłe wierzytelności.

Zastaw na przyszłe wierzytelności jest stosowany w celu zabezpieczenia interesów w przypadku niewypłacalności dłużnika. Polega on na ustanowieniu zastawu na przyszłe wierzytelności, które jeszcze nie powstały w momencie ustanowienia zastawu.

Ustanowienie zastawu na przyszłe wierzytelności wymaga zawarcia odpowiedniej umowy oraz spełnienia innych formalności określonych w prawie. Tego rodzaju zastaw daje wierzycielowi pewność, że w przypadku niewypłacalności dłużnika, będzie mógł dochodzić swoich roszczeń z przyszłych wierzytelności.

Korzyści i ograniczenia prawa zastawu

Korzyści dla wierzyciela i dłużnika

Prawo zastawu przynosi wiele korzyści zarówno dla wierzyciela, jak i dla dłużnika. Pierwszą korzyścią dla wierzyciela jest większa pewność zaspokojenia swojej wierzytelności. Dzięki prawu zastawu wierzyciel ma możliwość zabezpieczenia swojej pozycji poprzez ustanowienie zastawu na majątku dłużnika. W przypadku niewywiązania się z zobowiązań przez dłużnika, wierzyciel może dochodzić swoich praw poprzez egzekucję zastawionego mienia. Dzięki temu wierzyciel nie musi polegać wyłącznie na dobrej wierze dłużnika, ale ma konkretne zabezpieczenie w postaci zastawionego majątku.

Drugą korzyścią dla dłużnika jest szansa na uzyskanie korzystniejszych warunków finansowych. W przypadku, gdy dłużnik posiada zastawiony majątek, może otrzymać korzystniejsze warunki kredytowe. Banki i inne instytucje finansowe często preferują udzielanie pożyczek z zabezpieczeniem w postaci zastawionego mienia, ponieważ daje to większe bezpieczeństwo. Dłużnik może uzyskać niższe oprocentowanie, wydłużony okres spłaty lub większą kwotę pożyczki.

Ograniczenia dla niektórych grup dłużników

Pomimo korzyści, jakie przynosi prawo zastawu, istnieją pewne ograniczenia, szczególnie dla niektórych grup dłużników. Przepisy dotyczące ochrony dłużników wprowadzają pewne zabezpieczenia mające na celu zapewnienie minimalnego poziomu egzystencji dla dłużnika, który nie może być zastawiony.

Przykładem takiego zabezpieczenia jest ustalenie minimum egzystencji, czyli pewnej kwoty lub wartości majątku, który nie może zostać zastawiony. Jest to konieczne, aby zapewnić dłużnikowi minimalne środki do życia i uniknąć sytuacji, w której cały jego majątek zostaje zastawiony i nie ma on możliwości zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb.

Ograniczenia dotyczące zastawu mogą również dotyczyć pewnych grup przedmiotów, które nie mogą być zastawione ze względów prawnych lub moralnych. Przykładem mogą być dobra osobiste, takie jak przedmioty mające osobistą wartość dla dłużnika, lub dobra niematerialne, które nie nadają się do fizycznego zastawienia.

Warto zauważyć, że ograniczenia te są wprowadzane w celu ochrony słabszej strony umowy, czyli dłużnika. Przyjęcie zbyt liberalnych zasad dotyczących zastawu mogłoby prowadzić do nadużyć i naruszenia praw dłużników, dlatego istnieje konieczność zachowania równowagi między interesami wierzyciela a dłużnika.

Prawo zastawu a egzekucja w przypadku niewypłacalności dłużnika

Zastaw przymusowy

Zastaw przymusowy jest jednym z narzędzi, które mogą zostać zastosowane w przypadku niewypłacalności dłużnika. Procedura egzekucji komorniczej w przypadku zastawu przymusowego jest szczególnie istotna, ponieważ umożliwia wierzycielowi dochodzenie swoich wierzytelności poprzez sprzedaż zastawionego mienia.

Procedura egzekucji komorniczej w przypadku zastawu przymusowego rozpoczyna się od wystąpienia wierzyciela z wnioskiem o wszczęcie egzekucji. Wniosek powinien zawierać informacje dotyczące wierzytelności oraz przedmiotu zastawu, który ma być przedmiotem egzekucji. Komornik po otrzymaniu wniosku przystępuje do sprawdzenia, czy złożone dokumenty są zgodne z wymaganiami formalnymi. Następnie komornik dokonuje wszczęcia egzekucji i przystępuje do czynności mających na celu zabezpieczenie przedmiotu zastawu.

W przypadku zastawu przymusowego istnieje możliwość sprzedaży przedmiotu zastawu w celu zaspokojenia wierzytelności wierzyciela. Komornik dokonuje w pierwszej kolejności wyceny zastawionego mienia, która ma na celu określenie jego wartości rynkowej. Następnie komornik ogłasza przetarg, na którym potencjalni nabywcy mogą składać oferty kupna przedmiotu zastawu. Przedmiot zostaje sprzedany temu, kto zaoferuje najwyższą cenę. Uzyskane środki z sprzedaży są następnie przeznaczane na spłatę wierzytelności wierzyciela.

Prawa dłużnika

W przypadku egzekucji zastawu przymusowego istnieją również pewne prawa przysługujące dłużnikowi. Dłużnik ma prawo do uczestnictwa w przetargu, co oznacza, że może składać oferty kupna swojego zastawionego mienia. Ponadto, dłużnik ma prawo do informacji dotyczących przebiegu egzekucji, w tym do otrzymania informacji na temat daty i miejsca przetargu.

Prawo dłużnika obejmuje również prawo do wniesienia sprzeciwu wobec wyceny zastawionego mienia dokonanej przez komornika. Dłużnik może zgłosić sprzeciw, jeśli uważa, że wycena jest zbyt niska i nie odzwierciedla rzeczywistej wartości zastawionego mienia. W takim przypadku komornik musi dokonać ponownej wyceny zgodnie z wnioskiem dłużnika.

Ochrona praw wierzyciela i dłużnika

W przypadku egzekucji zastawu przymusowego istotne jest zapewnienie ochrony zarówno praw wierzyciela, jak i dłużnika. Wierzyciel ma prawo dochodzić swoich wierzytelności poprzez sprzedaż zastawionego mienia, jednak musi działać zgodnie z przepisami prawa i procedurami egzekucyjnymi. Dłużnik z kolei ma prawo do uczestnictwa w przetargu oraz do zgłoszenia sprzeciwu wobec wyceny zastawionego mienia.

W celu zapewnienia ochrony praw obu stron, istotne jest również przestrzeganie zasad transparentności i uczciwości w procesie egzekucji zastawu przymusowego. Komornik powinien działać zgodnie z przepisami prawa i dbać o interesy zarówno wierzyciela, jak i dłużnika. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości czy sporów, strony powinny mieć możliwość skorzystania z opieki prawnika, który pomoże im w zrozumieniu i obronie ich praw.


Prawo zastawuartykuły polecane
DłużnikUmowa zastawuZastaw umownyWierzycielZdolność do czynności prawnychPrawo pierwokupuZobowiązanie podatkowePosiadanieDarowizna

Bibliografia

  • Benincasa Z. - Prawo zastawu jako zabezpieczenie roszczenia o zwrot pożyczki morskiej w D. 22,2,6, Zeszyty Prawnicze UKSW 11.1; Warszawa 2011
  • Ignatowicz J. - "Prawo rzeczowe"; Wydawnictwo Prawnicze PWN; Warszawa 2000
  • Katner W. (red.) (2017), Prawo cywilne i handlowe w zarysie, Wolters Kluwer, Warszawa
  • Lewandowski J. - "Prawo cywilne"; Szkoła Główna Handlowa; Warszawa 2002
  • Mucha J., Suchoń A. (2007), Zastaw jako forma zabezpieczenia wierzytelności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej, Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny, zeszyt 4

Autor: Grzegorz Urbanik, Klaudia Chlebda