Alienacja

Alienacja
Polecane artykuły


Alienacja (łac. alienatio - wyobcowanie), jest to stan psychiczny człowieka, który przejawia się poprzez proces stronienia i izolowania się od innych ludzi oraz przedmiotów przez daną jednostkę. Alienacja objawia się oderwaniem człowieka od społeczeństwa, środowiska i jego własnych uczuć, w konsekwencji doprowadzając do psychicznej dezintegracji danej osoby z uwagi na zaburzone relacje ze światem zewnętrznym i wewnętrznym. [1] Na skutek alienacji człowiek ulega negacji własnej natury, czego wynikiem jest dehumanizacja.

Przyczyny alienacji

Zjawisko alienacji wynika z istota życia społecznego, życia, które poprzez grupowy charakter środowiska w jakim egzystuje dana jednostka wypiera jego indywidualne interesy na rzecz dobra całej zbiorowości. Sprzeczność poglądów i oczekiwań każdego z osobna przekłada się na niekorzystne emocje jakimi kierują się ludzie w swoim postępowaniu, oszukując się, zdradzając i niszcząc. [2] [3]

W efekcie życia społecznego człowiek przestaje żyć dla siebie samego, lecz określa siebie poprzez opinie innych ludzi na jego temat. Postawy i zachowania podyktowane są presją oceniającego go środowiska. [4]

Wyobcowanie powstaje z uwagi na fakt, że dana jednostka przedkłada własne życie na rzecz dobra ogółu, co powoduje, że staje się elementem niedostrzegalnym w całej masie jemu podobnych. Dochodzi u człowieka do depersonalizacji i poczucia osamotnienia. [5]

Alienacja warunkująca wewnętrzne blokady, zahamowania i destrukcyjne zachowania bardzo często jest potęgowana przez kulturowe tabu oparte na młodości, radości, szczęściu, przyjemnościach i konsumpcyjnym stylu życia. [6]

Skutki alienacji

Następstwami alienacji, często prowadzącymi do przeciążenia psychicznego, są: degradacja, nieumiejętność odczuwania radości, bezsilność, poczucie braku samorealizacji, rutyna, osamotnienie, kłopoty w adaptacji, uległość, frustracja czy też zaburzenia o charakterze nerwicowym, jak różnego rodzaju bezustanne lęki czy fobie. [7]

Nierzadkim objawem, będącym efektem długotrwałego wyobcowania, jest obłęd, mogący - przy odpowiednim nasileniu skrajnych emocji - prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń schizofrenicznych.[8]

Pojęcie alienacji może odnosić się do dziedzin takich jak: ekonomia, polityka, kultura, edukacja, religia, życie rodzinne, sztuka czy konsumpcja.

Alienacja według Friedricha Hegla

Niemiecki filozof, Friedrich Hegel, jako pierwszy użył pojęcia "alienacja", rozumując, że wyobcowanie człowieka jest określoną zdolnością, umiejętnością, mocą przenoszenia siebie na obiekt, który dana jednostka tworzy i który odczuwa. Człowiek zdobywa szacunek do siebie samego poprzez oddawanie czci własnemu dziełu, a nie wskutek przeżywania i doświadczania siebie jako twórcy. [9]

Alienacja według Karola Marksa

Karola Marks uważał, że postęp i rozwój ludzkości dokonuję się w drodze alienacji (w tym autoalienacji) oraz negacji. Zjawisko negacji powstaje w efekcie utraty panowania nad swoim życiem, które staję się dla danej jednostki "obce". [10]

Alienacja została szeroko opisana w sferze pracy przez Karola Marksa na przykładzie robotnika. Wg niego praca dla robotnika jest elementem zewnętrznym, nie należy do jego istoty, więc przez wykonywanie jej czuje się nieszczęśliwy, nie odczuwa satysfakcji, uniemożliwia mu ona rozwijanie energii fizycznej i duchowej oraz powoduje rujnowanie duchowe i umartwianie ciała. Praca robotnika wg Marksa ma charakter zewnętrzny, gdyż nie jest ona jego własnością, nie należy do niego, a sam robotnik nie należy w procesie pracy do samego siebie, lecz do kogoś innego.[11]

Marks nazywa to utratą samego siebie, składanie siebie w ofierze oraz nazywa to pracą w której człowiek się alienuje. Idea alienacji została również przedstawiona przez neomarksiste Ericha Fromma, który określa społeczeństwo kapitalistyczne jako niepoczytalne, bo poprzez wcielanie w życie nowoczesności, która zastępuje naturalne aspiracje człowieka z "być” na "mieć”. Z kolei Herbert Marcuse (XX wiek) jako alienacje określa pojawienie się człowieka jednowymiarowego, który całe swoje życie ogranicza do pracy i konsumpcji. [12]

Karol Marks uważał, że istotą wyobcowania jest takie postępowanie, które w efekcie zubożenia danej jednostki, podniesie wartości dzieła przezeń stworzonego. [13]

Alienacja w polityce

Poczucie alienacji politycznej jest to kategoria, zmienna, która opisuje stopień nieufności człowieka wobec władzy, określa poziom bezradności jednostki wobec systemu, jednostki tkwiącej w przeświadczenie o byciu jedynie przedmiotemw całej strukturze państwa. Rezultatem nieidentyfikowania się z władzą i brakiem przekonania a możliwości wpływu na otoczenie społeczno-polityczne jest absencja polityczna.[14]

Erich Fromm, w swojej pracy "Patologia normalności", zwrócił uwagę na ograniczenia i problemy z jakimi boryka się pojedynczy człowiek chcący przyczynić się do zmiany w funkcjonowaniu społeczeństwa, własnego środowiska czy grupy, w której uczestniczy. Procesy mające miejsce w obszarze przemian społecznych są dla jednostki obce, są od człowieka bardzo oddalone.

Człowiek dokonując konkretnych wyborów, kierując własnym losem, jest pod silnym wpływem różnego rodzaju zabiegów, irracjonalnych apeli, socjotechniki, które intensywnie oddziałują na daną jednostkę. [15]

Ogół zachowań człowieka, stojącego przed dokonaniem politycznego wyboru, przypomina spektakl, reklamę. Jednostka staję się częścią widowiska, w którym uczestniczy i w którym chce uczestniczyć aby przeżyć emocje, lecz wskutek czego pod wpływem wielkiej liczby bodźców i pobudzenia dokonuje wyborów oraz podejmuje decyzje, które nie są rzeczywistymi i rzetelnymi wyrazami jego własnej opinii i przemyśleń.[16]

Erich Fromm uważał, że, choć nie ma lepszego systemu głosowania, to jest on dość abstrakcyjny.[17]

Jednostka żyjąca w przeświadczeniu skomplikowanej naturze polityki, od analizy po wnioski, wyłącza myślenie, jest zrezygnowana albowiem potencjalna nauka i zrozumienie stanu rzeczy jest, w przekonaniu danej osoby, zbyt trudne i nie posłuży do niczego konkretnego i niczego rzeczywistego. Wyobcowanie i bezsilność rodzą w człowieku przekonanie, że bez względu na zaangażowanie nie odegra on żadnej roli, nie weźmie udziału w procesie zmian w realny sposób.[18]

Przezwyciężenie alienacji w ramach funkcjonującego społeczeństwa jest, według autora, podstawą niezależności w każdej prawdziwej demokracji, lecz wymaga to sporych zmian kulturowych oraz społeczno-politycznych. Przezwyciężenie wyobcowania jest możliwe jedynie w warunkach optymalnej decentralizacji, w warunkach gdy stopień podporządkowania obywatela wobec organizacji, biurokracja, państwa i przywódców, będzie możliwie najniższy, co powinno mieć swoje odbicie w większej, bardziej aktywnej i bardziej odpowiedzialnej postawie danej jednostki.[19]

Przypisy

  1. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 48
  2. Erich Fromm. (2011). Ucieczka od wolności, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa, s. 122
  3. Domeracki P. (2004). Z dziejów filozoficznych zamyśleń nad samotnością Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 43
  4. Domeracki P. (2004). Z dziejów filozoficznych zamyśleń nad samotnością Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 43
  5. Domeracki P. (2004). Z dziejów filozoficznych zamyśleń nad samotnością Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, s. 43
  6. Erich Fromm. (2011). Ucieczka od wolności, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa, s. 176
  7. Erich Fromm. (2011). Ucieczka od wolności, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa, s. 176
  8. Erich Fromm. (2011). Ucieczka od wolności, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa, s. 35
  9. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 100
  10. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 48
  11. Gromysz J., Włodarczyk R. (2016). Utopia a edukacja tom I. O wyobrażeniach świata możliwego, Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław, s. 125-127
  12. Gromysz J., Włodarczyk R. (2016). "Utopia a edukacja tom I. O wyobrażeniach świata możliwego", Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław, s. 125-127
  13. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 100
  14. Turska-Kawa A. (2010). Wybory do Parlamentu Europejskiego w Polsce, REMAR Katowice, s. 98
  15. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 64
  16. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 64
  17. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 65
  18. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 66
  19. Erich Fromm. (2011). Patologia Normalności, Wydawnictwo Vis-a-vis, Kraków, s. 101

Bibliografia

Autor: Katarzyna Piskorska, Michał Mazak