Kodeks cywilny

Z Encyklopedia Zarządzania
(Przekierowano z Kodeks Cywilny)
Kodeks cywilny
Polecane artykuły


Kodeks cywilny (łac. ius civile, skrót k.c.) - akt prawny, który systematyzuje stosunki cywilnoprawne pomiędzy osobami prawnymi oraz osobami fizycznymi. Reguluje zarówno stosunki o charakterze majątkowym, jak i o charakterze niemajątkowym. Stosunek ma charakter majątkowy, jeśli pozostaje w ścisłym związku ze sferą ekonomiczną danego podmiotu.[1] Kodeks cywilny został uchwalony 23 kwietnia 1964 roku, stanowiąc obecnie podstawowe źródło prawa cywilnego. Zawiera on zasadniczy zbiór przepisów tej gałęzi prawa, a także pełni inne ważne funkcje. Wprowadza i definiuje liczne pojęcia oraz instytucje, którymi posługują się również cywilnoprawne regulacje pozakodeksowe. W treści kodeksu cywilnego znajdują ponadto odzwierciedlenie pewne ogólne idee i założenia systemu prawa oraz podstawowe wartości, do których się odnosi. Mówimy wówczas o zasadach prawa cywilnego. Zasady te wytyczają treść szczególnych rozwiązań, a także maja istotny wpływ na kierunek ich wykładni nie tylko w obrębie kodeksu, lecz także w odniesieniu do pozakodeksowych przepisów prawa cywilnego. Elementem charakterystycznym prawa cywilnego (w odróżnieniu m.in. od administracyjnego, gdzie mamy do czynienia ze stosunkami na zasadzie zwierzchnictwa) jest równorzędność podmiotów w stosunku do siebie. W praktyce oznacza to, że ani jedna ze stron nie jest w żaden sposób podporządkowana drugiej.

Struktura kodeksu cywilnego nawiązuje do koncepcji opartej na wyróżnieniu w ramach systematyki prawa cywilnego czterech jego podstawowych działów. Materia każdego z tych działów jest zawarta w odrębnej księdze stanowiącej najogólniejszą jednostkę struktury kodeksu.


Podział kodeksu

  1. Księga pierwsza "Część ogólna",
  2. Księga druga "Własność i inne prawa rzeczowe",
  3. Księga trzecia "Zobowiązania",
  4. Księga czwarta "Spadki".

Księgi dzielą się na tytuły, w obrębie części tytułów wyróżnia się działy, z których pewne ulegają dalszemu podziałowi na rozdziały.

Podmioty prawa cywilnego (art. 8, 33 k.c.)

Podmioty prawa cywilnego są reprezentowane przez trzy następujące jednostki:[2]

  • osoba fizyczna – od urodzenia do chwili śmierci (zgon, uznanie za zmarłego)
  • osoba prawna – od powstania (najczęściej wpisu do rejestru) do momentu ustania (najczęściej wykreślenia z rejestru)
  • jednostki organizacyjne bez osobowości prawnej, jednak posiadające zdolność do czynności prawnych – nazywane ułomnymi osobami prawnymi (od chwili powstania, do okresu ustania). Stosuje się do nich przepisy o osobach prawnych.

Zakres prawa cywilnego

Prawo cywilne należy identyfikować z prawem publicznym, którego zakres z całą pewnością jest węższy od problematyki stawianej w prawie prywatnym. W wyniku tego, w skład prawa cywilnego możemy więc przyporządkować:[3]

  • prawo rodzinne, regulujące oprócz stosunków niemajątkowych również stosunki majątkowe. Z kolei kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera regulacji charakteru ogólnego i w tymże zakresie mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego.
  • prawo handlowe, które można traktować jako wyspecjalizowany dział prawa cywilnego. Część stosunków handlowych została unormowana bezpośrednio w Kodeksie cywilnym.
  • prawo pracy, zgodnie z którego art. 300, w sprawach, które nie są uregulowane przepisami prawa pracy, należy stosować odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego, jeśli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy.

Zasady prawa cywilnego

Reprezentowane są przez normy prawne, mające istotne znaczenie w procesie kształtowania wartości prawa – ich przestrzegania oraz stanowienia. Najważniejsze idee prawa cywilnego: [4]

  1. nieretroakcji. Zgdnie z art. 3 k.c., jeśli z brzmienia lub celu ustawy nie wynika inaczej, nie ma ona mocy wstecznej. Jest to zasada oparta na jednej z podstawowych paremii prawniczych – prawo nie działa wstecz (łac. Lex retro non agit)
  2. zakaz nadużywania praw podmiotowych. Nie należy czynić ze swojego prawa użytku, który naruszałby zasady współżycia w społeczeństwie.
  3. zasada ochrony osobowości każdego człowieka. Koncepcja zakłada, iż dobra osobiste każdej osoby są chronione i każdy, bez względu na sytuację materialną, jest równy wobec prawa.
  4. zasada ochrony mienia. Prawo w identyczny sposób musi chronić uprawnienia każdego właściciela m in przy sytuacji dziedziczenia majątku, w której majątek osoby zmarłej przypada zawsze spadkobiercy ustawowemu lub testamentowemu.
  5. zasada autonomii woli. W tym przypadku mamy do czynienia z pojęciem zasady swobody zawierania umów. Podmioty prawa cywilnego mogą formować swoje stosunki prawne, lecz w granicach prawa.
  6. zasada ochrony dobrej wiary. Zasada, która chroni podmiot, działający w mylnym, lecz usprawiedliwionym przekonaniu o przysługującym mu prawie, bądź istniejącym stosunku prawnym.

Źródła prawa cywilnego

Polskie prawo cywilne jest prawem stanowionym. Powstaje ono w wyniku prawotwórczej działalności organów państwowych, których akty nazywane są źródłami prawa.[5] Zgodnie z art. 87 Konstytucji zaliczamy do nich:

Akty prawa miejscowego nie mogą być zaliczone do tych źródeł, z uwagi na fakt ich ograniczonego obowiązywania pod względem rozpiętości geograficznej.

Udział osób małoletnich w charakterze publiczności w posiedzeniach postępowania cywilnego

W nawiązaniu do art. 10 k.c. osobą małoletnią jest osoba, która nie ukończyła osiemnastu lat i nie zawarła związku małżeństwa. Jeśli przynajmniej jeden z tych warunków zostałby spełniony, podmiot uzyska już wtedy status pełnoletności (nie traci go w razie unieważnienia małżeństwa). Zgodnie z ustawą z dnia 21 kwietnia 2017 roku o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1136), od 14 lipca w charakterze publiczności, w jawnych posiedzeniach postępowania cywilnego, oprócz osób pełnoletnich mogą brać udział także podmioty małoletnie. Przewodniczący posiedzenia każdorazowo ma możliwość decydowania, czy udział osoby małoletniej w danej sesji będzie możliwy ze względu na fakt przedstawianych treści lub możliwość wysokiego prawdopodobieństwa przeszkadzania takiej osoby w czynnościach obrad.


Kodeks cywilny - mocne strony

Kodeks cywilny ma wiele zalet, które ułatwiają prawidłowe funkcjonowanie stosunków cywilnoprawnych. Poniżej przedstawiono kilka z nich:

  • Kodeks cywilny zapewnia jasność i czytelność stosunków cywilnoprawnych. Umożliwia to jego jednoznaczne interpretowanie i stosowanie. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach sporów, a także w sytuacjach, w których konieczna jest wykładnia prawa.
  • Kodeks cywilny zapewnia ochronę podstawowych praw i interesów uczestników stosunków cywilnoprawnych. Przepisy te stanowią podstawę do występowania w sądach w przypadku naruszenia tej ochrony.
  • Kodeks cywilny wprowadza wiele pojęć i instytucji, które są stosowane przy rozwiązywaniu sporów. Wiele tych pojęć jest uniwersalnych i stosowanych w wielu krajach, co umożliwia międzynarodowe porozumienia.
  • Kodeks cywilny zapewnia równe traktowanie wszystkich stron stosunku cywilnoprawnego, uwzględniając ich interesy. Przepisy te zapobiegają nadużyciom i niesprawiedliwym praktykom w stosunkach cywilnoprawnych.
  • Kodeks cywilny jest aktualizowany i dostosowywany do aktualnych potrzeb społecznych i gospodarczych. Dzięki temu stosunki cywilnoprawne są wyposażone w skuteczne mechanizmy regulacyjne, które umożliwiają ich efektywne funkcjonowanie.

Kodeks cywilny - ograniczenia

Kodeks cywilny jest kluczowym aktualnym źródłem prawa cywilnego, jednak istnieje wiele ograniczeń i słabych stron, które należy wziąć pod uwagę. Oto one:

  • Ograniczenia językowe - Kodeks cywilny jest napisany w języku prawniczym, który może być trudny do zrozumienia dla osób nieobeznanych z prawem. Przepisy w nim zawarte są czasami bardzo skomplikowane i może być trudno zinterpretować je tak, aby pasowały one do określonej sytuacji.
  • Ograniczenia czasowe - Kodeks cywilny jest aktualizowany tylko raz na jakiś czas. Oznacza to, że niektóre zawarte w nim przepisy mogą być nieaktualne lub nieadekwatne do obecnych wymogów prawnych.
  • Ograniczenia interpretacyjne - Kodeks cywilny nie jest przeznaczony do użytku ogólnego i może być trudny do zinterpretowania w kontekście określonej sytuacji. W niektórych przypadkach może być konieczne skorzystanie z pomocy prawnika, aby zrozumieć, jak dany przepis może zostać zastosowany.
  • Ograniczenia dotyczące zakresu - Kodeks cywilny nie zajmuje się wszystkimi aspektami prawa cywilnego. Dotyczy to zwłaszcza stosunków międzynarodowych, gdzie przepisy mogą być bardziej skomplikowane i wymagać dodatkowej pomocy prawnej.

Kodeks cywilny - wykładnia prawa

Do Kodeksu cywilnego można zastosować następujące metody lub podejścia:

  • Wykładnia systemowa – polega na interpretacji Kodeksu cywilnego jako całości, w kontekście jego celem i założeniami. Pozwala to na stworzenie spójnego systemu prawa cywilnego.
  • Wykładnia ścisła – polega na wykorzystaniu jedynie tych przepisów, które są bezpośrednio związane z konkretnym stosunkiem cywilnoprawnym.
  • Wykładnia funkcjonalna – zakłada, że należy wziąć pod uwagę cel, jaki ma w danym przypadku zostać osiągnięty, a następnie dokonać interpretacji przepisów zgodnie z tym celem.
  • Wykładnia historyczna – polega na interpretacji Kodeksu cywilnego w kontekście jego historycznych korzeni.
  • Wykładnia porównawcza – wykorzystuje stosunki cywilnoprawne regulowane przez prawo innych państw (lub inne systemy prawne) do interpretacji Kodeksu cywilnego.
  • Wykładnia ekonomiczna – polega na interpretacji przepisów Kodeksu cywilnego zgodnie z założeniami ekonomii.


Bibliografia

Przypisy

  1. Skowrońska-Bocian E. (2015). Prawo cywilne. Część ogólna. Zarys wykładu, Wolters Kluwer, Warszawa, s. 15
  2. Baranek R. (2015). Kodeks cywilny ze schematami, Wolters Kluwer, Warszawa, Schemat 1, s. 7
  3. Ciszewski J. (2013). Prawo cywilne: część ogólna, prawo rzeczowe i prawo rodzinne w pytaniach i odpowiedziach, Lexis Nexis Polska, Warszawa, s. 23
  4. Gólska A. (2016). Prawo cywilne. Cz. 1, Część ogólna, własność i inne prawa rzeczowe, Wydawnictwo Od. Nowa, Bielsko-Biała, s. 19
  5. Goettel M. (red.) (2016). Prawo cywilne: zarys wykładu, Wolters Kluwer, Warszawa, s. 32

Autor: Justyna Płonka, Krzysztof Gaweł

Uwaga.png

Treść tego artykułu została oparta na aktach prawnych.

Zwróć uwagę, że niektóre akty prawne mogły ulec zmianie od czasu publikacji tego tekstu.