Świadomość społeczna

Z Encyklopedia Zarządzania
Skocz do: nawigacja, szukaj

Świadomość Społeczna - część, segment kultury rozumiany jako zestaw, zbiór szeroko rozpowszechnionych i ogólnie akceptowanych w danej zbiorowości (społeczności) poglądów, przekonań, idei, które stają się wzorcami, normami, schematami myślenia wpajanymi jej członkom oraz egzekwowanymi przez naciski społeczne.

Powstawanie świadomości społecznej

Dzięki znakom, symbolom oraz wspólnej konwencji i ogólnie rzecz biorąc dzięki językowi ludzie formułują idee, poglądy, przekonania. Te z kolei poprzez udostępnienie ich dla innych ludzi, późniejsze powszechne zaakceptowanie i poważanie stają się schematami myślenia całej zbiorowości i tworzą świadomość grupową, społeczną. Badając, analizując dane zjawisko czy podmiot, ludzie formułują sądy, twierdzenia, złożone modele i teorie. Odbywa się to w sferze teoretycznej, jest to domena nauki. Gdy zaś przeniesie się to na sferę praktyczną, zastosowanie przez ludzi w działaniu, gdy nauka oddziałuje na rzeczywistość społeczną to mamy do czynienia ze świadomością społeczną. Jest to niejako narzędzie oddziaływania nauki na praktykę. (L. J. Krzyżanowski 1999, s. 284)

W zależności od skali, wielkości danej zbiorowości można mówić o świadomości globalnej, narodowej czy regionalnej, a także klasowej, za Marksem, czy też świadomości danej grupy zawodowej, hobbystycznej.

Odmiany świadomości społecznej

Świadomość społeczną przybiera różne przejawy i formy (P. Sztompka 2002, s. 295):

  • myślenie potoczne (zdroworozsądkowe), czyli powszechne w danej zbiorowości intuicyjne, niejako wewnętrzne przeświadczenia; często są pochopne lub jednostronne oraz nierzadko nie da się ich sprawdzić, zweryfikować,
  • sfera sacrum, czyli idee i wyobrażenia o świecie ponadnaturalnym, sprawach ostatecznych, życie po śmierci; w jej skład wchodzą m.in. mity, magia i religie, które opierają się na akcie wiary,
  • ideologie, czyli systemy idei, które służą wspieraniu, uzasadnianiu i legitymizacji pewnych interesów grupowych lub utwierdzają grupową tożsamość,
  • opinia publiczna, czyli całość poglądów na sprawy wspólne dla danej zbiorowości, np. ekonomiczne, polityczne, społeczne, kształtowana za pomocą mediów: prasy, telewizji, internetu,
  • wiedza naukowa, czyli poglądy oraz przekonania, które mogą być zweryfikowane, uznane za prawdę lub fałsz poprzez zastosowanie badań naukowych,
  • twórczość artystyczna (sztuka, literatura, muzyka), czyli wytwory uzewnętrzniające ludzkie przeżycia estetyczne i emocjonalne tworzone z zamysłem dla odbiorców, a nie tylko dla samego siebie.

Patologie świadomości społecznej

W dużych zbiorowościach można wyróżnić 3 typy zniekształceń świadomości społecznej, skądinąd powiązanych ze sobą

  • stereotypy - czyli uproszczone i jednostronne oraz na ogół przesadzone obrazy danego zjawiska, osoby, tu: zbiorowości, traktujące podmiot którego dotyczą w sposób jednakowy, niezróżnicowany,
  • przesądy - negatywnie nacechowane stereotypy, formułowane wobec obcych zbiorowości,
  • szowinizm grupowy - towarzyszące stereotypom i przesądom przeciwne poglądy na temat zbiorowości, w której uczestniczy osoba formułująca osąd, przesadnie pozytywne.

W mniejszych grupach można dostrzec myślenie grupowe. (P. Sztompka 2002, s. 305) Jest to utrata przez grupę poczucia obiektywnej rzeczywistości wskutek izolacji od otoczenia i zamknięcia się. Składają się na nie: poczucie siły i bezkarności, lekceważenie potencjalnych i realnych zagrożeń, wiara w swoją wyższość, dewaluowanie obcych grup i ich przywódców, nacisk na lojalność wewnątrz grupy, autocenzura i pojawienie się lidera wśród cenzorów oraz wytworzenie się pełnej jednomyślności wskutek braku odmiennych niż obowiązująca opinii. Myślenie grupowe prowadzi do coraz głębszej izolacji grupy, zafałszowania zewnętrznego otoczenia i nieadekwatnej oceny siebie i własnych możliwości, co powoduje działania przynoszące klęskę.

Rola świadomości społecznej w zarządzaniu

Według L. Krzyżanowskiego nauki o kierowaniu i zarządzaniu organizacjami powinny kształtować świadomość grupową zarządzających i zarządzanych poprzez dostarczenie teorii, koncepcji i wzorców dających się zastosować w rozwiązywaniu praktycznych problemów świata ekonomii i zarządzania. Nauki te powinny skutecznie zastępować zdroworozsądkowe pojęcia i wyobrażenia, oferując w zamian wiedzę poznawczo ugruntowaną i godziwą. (L. J. Krzyżanowski 1999, s. 291-292)

Inne nazwy

Inne określenie świadomości społecznej to kultura idealna (P. Sztompka 2002, s. 288), wyidealizowany, ideowy aspekt kultury.

Bibliografia

  • Sztompka P., Socjologia. Analiza społeczeństwa, Wyd. Znak, Kraków 2002,
  • Krzyżanowski L. J., O podstawach kierowania organizacji inaczej, PWN, Warszawa 1999.

Autor: Bartosz Baran